口 khẩu (3n) kǒu
- 1 : Cái miệng. Phép tính sổ đinh, một nhà gọi là nhất hộ yíhù 一户 một người gọi là nhất khẩu 一口, cho nên thường gọi sổ đinh là hộ khẩu 戶口. Kẻ đã thành đinh gọi là đinh khẩu 丁口.
- 2 : Con đường ra vào phải cần, các cửa ải đều gọi là khẩu, ngoài cửa ô gọi là khẩu ngoại 口外. Hình phép ngày xưa bị đầy ra ngoài cửa ô cũng gọi là xuất khẩu 出口 đều theo nghĩa ấy cả.
- 3 : Nhà Phật cho những tội bởi miệng mà ra là khẩu nghiệp 口業.
- 1 : Ngày xưa.
- 2 : Không xu phụ thói đời. Như cổ đạo 古道 đạo cổ, cao cổ 高古 cao thượng như thời xưa, v.v.
- 1 : Câu. Hết một nhời văn gọi là nhất cú 一句 một câu.
- 2 : Một âm là câu, nguyên là chữ câu 勾 nghĩa là cong, là móc.
- 3 : Một âm là cấu. Như cấu đương 句當 người phải liệu biện mọi việc công gọi là cấu đương. Ta quen gọi là câu đương.
- 1 : Riêng. Như lánh phong 另封 gói riêng.
- 1 : Tham. Chịu ơn của người gọi là thao. Tạ ơn người ta trọng đãi mình gọi là thao nhiễu tāorǎo叨擾(叨扰) quấy quả.
- 2 : Lạm được. Như thao tại tri kỷ 叨在知己 lạm được cho là tri kỷ (nhời nói nhún mình).
- 1 : Gõ. Như khấu môn kòumén叩門 gõ cửa, khấu quan kòuguān 叩關 gõ cửa quan, v.v.
- 2 : Hỏi. Như ngã khấu kỳ lưỡng đoan wǒkòuqīliǎngduān 我叩其兩端 ta gạn hỏi thửa hai mối.
- 3 : Lạy rập đầu xuống đất. Như bách khấu bǎikòu 百叩 trăm lạy.
- 1 : Nhời trợ ngữ. Như lạc chỉ quân tử lèzhǐjūnzǐ 樂只君子(乐只君子) vui vậy người quân tử.
- 2 : Chỉ. Như chỉ thử nhất gia zhǐcǐyíjià 只此一家 chỉ một nhà ấy.
- 1 : Kêu. Như đại khiếu nhất thanh dàjiàoyīshēng 大叫一聲 kêu to một tiếng. Tục viết là 呌 là nhầm.
- 1 : Vời, lấy tay vẫy lại là triệu, lấy lời gọi lại là triệu.
- 1 : Lạt bá lǎbā 喇叭 cái loa.
- 2 : Một giống chó ở phương bắc gọi là lạt bá 喇叭.
- 1 : Ðinh ninh dīngníng 叮嚀(叮咛)dặn đi dặn lại.
- 1 : Ưng cho.
- 2 : Khá. Như khả dã kěyě 可也 khá vậy.
- 3 : Một âm là khắc. Khắc hàn kěhàn 可汗 các nước bên Tây-vực gọi vua chúa họ là khắc hàn.
- 1 : Sao thai. Tam thai sāntái 三台 sao Tam-thai. Sách thiên văn nói sao ấy như ngôi Tam-công sāngōng 三公, cho nên trong thư từ tôn ai cũng gọi là thai. Như gọi quan trên là hiến thai xiàntái 憲台(宪台), gọi quan phủ huyện là phụ thai fùtái 父台, gọi các người trên là thai tiền táiqián 台前 đều là theo cái nghĩa đó.
- 2 : Thai cát táijí 台吉 tên tước quan, bên Mông-cổ chia ra bốn thứ để phong các con em nhà vua.
- 3 : Một âm là đài. Tục dùng như chữ đài tái 臺.
- 4 : Ðài điếm táizhàn 台站 đồn canh gác ngoài biên thùy.
- 5 : Một âm là di. Ta.
- 6 : Vui lòng.
- 1 : Quát.
- 2 : Kêu lên. Như sất danh thỉnh an chìmíngqǐngān 叱名請安 kêu tên mình lên mà hỏi thăm người trên (trong thư từ thường dùng).
- 1 : Quan sử. Một chức quan coi về việc văn thư. Như quan nội sử nèishǐ 內史, quan ngoại sử wàishǐ 外史, quan tả sử zuǒshǐ 左史, quan hữu sử yòushǐ 右史, v.v.
- 2 : Chức quan ở gần vua luôn luôn là ngự sử yùshǐ 御史, cũng như quan bí thư bây giờ. Chức quan coi giữ các sách vở trong cung và biên chép sửa soạn sử sách gọi là quan thái sử tàishǐ 太史. Về sau thi chức ngự sử chỉ chuyên về việc xét hặc tội các quan và can ngăn vua, sở của các quan ấy làm việc gọi là đô sát viện dūcháyuàn 都察院, còn các chức thái sử thì so viện hàn lâm kiêm cả, vì thế gọi hàn lâm là thái sử, lễ nhà Chu có quan nữ sử nǚshǐ 女史 để coi các việc lễ nghi của hoàng hậu cung phi, chọn các đàn bà con gái có học vào làm, cho nên con gái có học gọi là nữ sử 女史.
- 3 : Sách sử, thứ ghi các sự tích trong nước từ xưa tới nay gọi là lịch sử lìshǐ 歷史(历史), quốc sử guóshǐ 國史(国史).
- 1 : Bên phải.
- 2 : Giúp, cũng như chữ hữu 佑. Như bảo hữu bǎoyòu保右 giúp giữ.
- 3 : Bên trên. Ðời xưa cho bên phải là trên. Như hữu văn hữu vũ yòuwényòuwǔ 右文右武 trọng văn trọng võ. Vì thế nên họ sang gọi là hữu tộc yòuzú 右族, nhà hào cường gọi là hào hữu háoyòu 豪右, v.v.
- 4 : Phương tây. Như Sơn hữu shānyòu 山右 tức là Sơn-tây. Giang hữu jiāngyòu 江右 tức là Giang-tây.
- 1 : Không thể khá. Như phả tín pǒxìn 叵信 không thể tin được, phả nại pǒnài 叵耐 không thể chịu được, v.v.
- 2 : Bèn, cùng nghĩa như chữ toại suì 遂.
- 1 : Cổ văn là chữ xié協(协)Vần cổ lầm lạc, người nhà Tống sửa lại các chữ không hợp vần gọi là hiệp vận yèyùn 叶韻(韵)
- 1 : Cũng như chữ hiệu 號.
- 1 : Chủ. Mỗi chức quan coi một việc gọi là ti. Như hữu ti yǒusī 有司, sở ti suǒsī 所司, v.v. Bây giờ các bộ đều chia riêng mỗi người giữ một việc, gọi là ti trưởng sīzhǎng 司長.
- 2 : Sở quan. Như bố chánh ti bùzhèngsī 布正司 sở quan coi về việc tiền lương, cũng gọi là phiên ti fānsī 藩司, án sát ti ànchásī 按察司 sở quan coi về hình án, cũng gọi là niết ti nièsī 臬司. Cũng đọc là chữ tư.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét